Muỗi hành hại lúa và kinh nghiệm phòng trừ hiệu quả

Muỗi hành là loài côn trùng gây hại phổ biến trên cây lúa, đặc biệt là ở giai đoạn mạ đến cuối giai đoạn đẻ nhánh. Chúng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng lúa. Vì vậy, bà con cần có các biện pháp phòng trừ kịp thời trước loài côn trùng nguy hại này.

1. Thông tin chung về muỗi hành hại lúa

Muỗi hành là loài côn trùng thuộc họ Cecidomyiidae. Tên khoa học phổ biến của muỗi hành hại lúa là Orseolia oryzae. Ngoài ra, còn một số loài muỗi hành khác gây hại trên lúa như Orseolia pegasa và Orseolia bonzi. Chúng gây hại nghiêm trọng cho cây lúa, là mối lo âu của hầu hết nhà nông.

Tại Việt Nam, ghi nhận muỗi hành bắt đầu xuất hiện vào đầu thập kỉ 1980 và gây hại phổ biến ở các tỉnh miền Trung cũng như Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL).

2. Đặc điểm sinh thái của muỗi hành hại lúa 

2.1. Đặc điểm hình thái 

Vòng đời muỗi hành hại lúa từ 25-30 ngày, trong đó trứng 3-4 ngày, sâu non 15-18 ngày, nhộng 4-5 ngày, con trưởng thành 2-3 ngày.

• Trứng: hình bầu dục, thon dài, kích thước rất nhỏ khoảng 0.5mm. Trứng có màu trắng sữa lúc mới đẻ, sau đó chuyển sang màu hồng nhạt hoặc cam. Trứng thường được đẻ dọc theo bẹ lá non hoặc trong các kẽ lá lúa.
• Ấu trùng: có hình dạng giống con dòi, không có chân. Ban đầu có màu trắng sữa, khi lớn lên sẽ chuyển sang vàng cam hoặc hồng nhạt. Dài 3 – 4 mm, ngang khoảng 1 mm. Ấu trùng chui vào đọt non của lúa, cắn phá mô và làm cho cây lúa phình to thành dạng bọng hành. Chúng tồn tại trong chồi khoảng 10 – 14 ngày trước khi hóa nhộng.
• Nhộng: có hình dạng thon dài, hơi cong, đầu nhọn. Ban đầu màu vàng cam, sau đó chuyển dần sang nâu đỏ khi sắp vũ hóa. Kích thước dài khoảng 3-4mm. Nhộng nằm trong phần bẹ lá bị phình to thành bọng hành, sắp trưởng thành sẽ bò lên phía trên bọng hành để thoát xác thành muỗi trưởng thành.
• Trưởng thành: giống mũi nhà, nhỏ, dài khoảng 2 – 3 mm. Cơ thể màu nâu đỏ, đôi khi hơi cam. Cánh trong suốt, dài hơn thân, có nhiều lông tơ nhỏ li ti. Chân chúng dài, mảnh mai, màu nâu nhạt, thích nghi tốt với việc bay. Và râu dài, mảnh, có nhiều đốt nhỏ và lông tơ. Muỗi cái có ống đẻ trứng dài giúp chúng đặt trứng vào trong bẹ lúa.

2.2. Điều kiện phát triển bệnh 

Nhiệt độ thích hợp: 20 – 30°C là điều kiện lý tưởng cho muỗi hành phát triển và sinh sản mạnh.

Độ ẩm cao: Trên 80% là điều kiện thuận lợi cho trứng nở và ấu trùng phát triển.

Thời tiết mưa nhiều hoặc sương mù: Giúp bảo vệ trứng và ấu trùng khỏi tác động của ánh nắng mặt trời, tạo môi trường thuận lợi cho muỗi hành sinh trưởng.

Gió nhẹ: Muỗi hành trưởng thành có thể bay xa nhờ gió, đặc biệt trong điều kiện gió nhẹ và thời tiết ẩm.

2.3. Đặc điểm gây hại 

Muỗi hành thường tấn công cây vào giai đoạn đẻ ngạnh trê đến đẻ trồi tối ta (15-30 NSS). Cây lúa bị chúng tấn công sẽ mọc ra nhiều chồi mới, nhưng những chồi này thường không thể phát triển thành bông lúa, hoặc nếu có thì bông cũng bị lép.

Trong giai đoạn mạ, khi cây lúa bị muỗi hành tấn công, thiệt hại có thể kéo dài đến cuối thời kỳ đẻ nhánh. Số nhánh lúa bị giảm, các nhánh bị hại không thể phát triển thành đòng. Khi lá hành vươn ra ngoài, sâu non bên trong cũng đã bước vào giai đoạn hóa nhộng. Nhộng có khả năng di chuyển lên xuống bên trong ống hành. Vào những ngày trời nắng, khoảng 15 giờ, nhộng thường di chuyển xuống phía dưới. Khi sắp vũ hóa, chúng tiếp tục bò lên ngọn, chui nửa thân ra ngoài, sau đó lột vỏ nhộng để lại trên đầu ống hành.

3. Triệu chứng của cây lúa khi bị muỗi hành tấn công 

• Cây lúa sinh trưởng kém, còi cọc, chậm phát triển.
• Lá non bị cuốn lại thành ống rỗng, có hình dạng giống lá hành.
• Số nhánh lúa giảm, nhánh bị hại không thể trổ bông hoặc phát triển yếu.
• Nếu bóc bẹ lá, có thể thấy ấu trùng muỗi hành màu cam hoặc nhộng màu nâu bên trong.
• Khi muỗi hành trưởng thành, vỏ nhộng thường bị bỏ lại trên đầu ống hành.
• Nếu không kiểm soát kịp thời, ruộng lúa có thể bị giảm năng suất nghiêm trọng.

4. Các biện pháp phòng trừ muỗi hành hại lúa

4.1. Biện pháp canh tác

• Gieo sạ đúng thời vụ, tránh gieo sạ quá sớm hoặc quá muộn để hạn chế trùng thời điểm chúng phát triển mạnh.
• Không gieo sạ dày, giúp ruộng lúa thông thoáng, hạn chế nơi trú ẩn của chúng.
• Vệ sinh đồng ruộng, tiêu diệt lúa chét, cỏ dại – nơi muỗi hành có thể sinh sản và phát triển.
• Luân canh cây trồng, tránh trồng lúa liên tục nhiều vụ để cắt đứt vòng đời của muỗi.

4.2. Biện pháp sinh học

• Bảo vệ thiên địch như bọ rùa, ong ký sinh để kiểm soát quần thể muỗi hành tự nhiên.
• Sử dụng chế phẩm sinh học để giảm tác động của muỗi hành mà không ảnh hưởng đến hệ sinh thái đồng ruộng.

4.3. Biện pháp hóa học

• Khi mật số muỗi hành cao, có thể sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đặc trị muỗi hành để bảo vệ lúa ngay từ đầu vụ.
• Phun thuốc đúng thời điểm, khi chúng mới xuất hiện để đạt hiệu quả cao nhất.
• Luân phiên sử dụng thuốc để tránh tình trạng kháng thuốc.
• Bà con có thể tham khảo một số loại thuốc tại Danh mục hoá chất.